75 jaar bevrijding en de tol die ervoor betaald is. Letterlijk en figuurlijk. Het (ingekorte) verhaal van Frank von Hebel over het tolhuis in Eelderwolde.

Gerhard Velnaar (15) laat op vrijdagmiddag 1945 een bijl hard neerkomen op een stuk hout achter het tolhuis in Eelderwolde. ‘Het was volgens mij prachtig weer, het was rustig en ik stond hout te hakken.’ Hij grinnikt. ‘En toen kwamen de tanks van de Canadezen recht op ons af.’  Zijn vader wordt in mei 1939 eigenaar van het tolhuis. Het gezin met twee zoontjes komt uit Twente. ‘Ze verhuisden vanwege de hoge werkloosheid. Hij kwam daar niet meer aan werk, omdat hij in 1907 aan een staking had meegedaan.’ Dagelijks openen ze het tolhek voor alle voertuigen die voorbijkomen. ‘Een zespersoonsauto leverde een kwartje op.’  Hij herinnert zich het begin van de oorlog nog. ‘Er kwamen kanonnen en grote vrachtwagens voorbij met soldaten erin. Gelukkig stond het tolhek open.’ Het gezin komt zonder al te veel kleerscheuren de oorlog door. ‘Er was gebrek aan van alles en nog wat, maar echt honger hadden we niet.’
Op vrijdag 1945 hoort hij het gebrom van zware motoren. ‘De tanks van de Canadezen kwamen eraan. Maar ik hoorde ook nog een heel merkwaardig geluid in de lucht. Ik dacht eerst dat het een vliegtuig was of zo, maar later begreep ik dat de Canadezen met kanonnen richting Groningen schoten.’ Het tolhuis stond precies tussen twee wegen. ‘We waren doodsbang dat een van die tanks de kortste weg zou kiezen en dwars door het huis zou gaan. Dat gebeurde gelukkig niet, maar ze reden wel de paal waar het tolhek op rustte zo de grond in. Die tanks wierpen het zand omhoog tot vlak onder de vensterbanken. In een van deze tanks zit kanonnier Fred Butterworth (22) uit het Canadese Winnipeg. Hij voelt de angst van zich afglijden terwijl de tank de eerste huizen nadert. Hij ziet niet veel door de periscoop. Thuis werkt de Canadees samen met zijn vader Fred in een zeepfabriek. Nu bedient hij een 17-ponder kanon met pantserdoorborende granaten. Duitse soldaten zien 32 ton staal op zich af denderen. Een kapotgeschoten betonnen muur dwars over de Paterswoldseweg verspert de doorgang. Canadese artillerie bestookte de Duitse muur met granaten van meer dan een meter lang. De bevrijding ratelt verder. De Duitsers hebben de stad zwaar versterkt met loopgraven, stukken luchtafweergeschut, mitrailleursnesten en sluipschutters. Sergeant Chaulk ziet een FLAK-stuk (Flugzeug Abwehr Kanone). Hij brult een bevel naar Butterworth.De kanonnier drukt de vuurknop op de vloer van de tank in. Zijn hoofdtelefoon dempt deels de enorme dreun, terwijl de granaat het Duitse afweergeschut in een hoop verwrongen metaal verandert.
In Eelde laat Stanley Butterworth (20) zich in de geschutskoepel van zijn Shermantank zakken. Hij is kanonnier, net als zijn broer. Hij denkt heel even aan Fred die met het B-squadron de aanval leidt. Ook hij voelt de vertrouwde doodsangst verdwijnen als de tank de weg oprijdt. Naar Groningen. Nou ja, de angst is niet echt weg. Hij heeft er gewoon geen tijd voor. De strijd om de provinciale hoofdstad duurt vier dagen. 43 Canadese soldaten en honderden Duitsers en hun bondgenoten sneuvelen en 110 burgers komen om het leven. Een groot deel van de binnenstad ligt in puin. Fred Butterworth sneuvelt als eerste tijdens de slag om Groningen nadat een granaat zijn tank raakt. Stanley rijdt het wrak van de tank voorbij waar het lichaam van zijn broer nog in zit. Hij heeft er geen benul van dat zijn broer in die brandende tank zit. Fred wordt uit de tank gehaald en begraven in een veld aan de overkant. Stanley weet aan het einde van de dag nog steeds van niets, totdat iemand hem aanhoudt als hij weer eens in zijn tank over de Paterswoldseweg rijdt. Hij wordt naar het graf gebracht: een hoopje aarde met wat bloemen. Het verdriet begint.

Het fragment van de broers Butterworth werd voor het eerst in 2015 in het boek ‘Mijn Bevrijding’ gepubliceerd. Stanley Butterworth overleed dit jaar op 95-jarige leeftijd. Als eerbetoon is het verhaal opnieuw gebruikt voor het deze serie en het boek Stemmen van de bevrijding dat vanaf vrijdag 17 april verkrijgbaar is.