Bijzonder boek natuur en landschappen toen en nu

Op 6 april verschijnt een bijzonder boek: ´Natuur en landschappen rondom Eelde-Paterswolde´. Een boek over de geschiedenis en de tegenwoordige natuur in Eelde-Paterswolde en omgeving. Van alles komt aan bod. Aan het boek werkte een groot aantal mensen mee. Een kleine delegatie geeft alvast een voorproefje.

Coen Hofstee en Jan Hendrik Hilbrants namens historische vereniging Ol Eel, Karel Essink van de redactie en Jille Eilander van IVN vertellen het verhaal. Het boek kwam tot stand naar aanleiding van toenmalig biologiestudent Nelis van der Cingel, die in 1961 voor zijn studie biologie het gebied leerde kennen. Hij kwam op de brommer vanuit Hoogezand naar Paterswolde, waar hij onder leiding van professor Baerends onderzoek deed in het Friescheveen en De Braak naar het gedrag van de Blauwe Reiger. Het aanvankelijk idee van der Cingel, die toen al docent was aan de universiteit Groningen, en de door hem geformeerde werkgroep, was de natuur te beschrijven, van een boek was nog geen sprake. Voor die werkgroep die in 2001 werd opgericht meldden zich meteen twaalf mensen aan. Dat er een boek moest komen was een initiatief van Eeldenaar Cathrinus Schaafsma, na het overlijden van Cingel in 2005. De Werkgroep Natuurlijke Historie is samengesteld uit leden van Historische Vereniging Ol Eel en Instituut voor Natuureducatie (IVN) Eelde-Paterswolde. Schaafsma (Ol Eel) en Eilander (IVN) werden samen de kartrekkers. Eilander is vol lof over de unieke samenwerking: “Normaal hebben Ol Eel en IVN niet veel met elkaar. Maar dit veranderde nadat we gezamenlijk een wandelroute langs het Eelderdiep hadden samengesteld. Na de opening hiervan liepen heel veel Ol Eel-mensen en IVN-ers samen over de route. Prachtig was dat.” IVN maakte ook een wandelroute door Vosbergen en een bomenwandelroute door het dorp.

heel veel gegevens
De werkgroep verzamelde heel veel gegevens door onder meer het organiseren van excursies en lezingen door vakmensen. Het nu gereedgekomen boek behandelt de volgende thema’s: geologische ondergrond, archeologie, de landgoederengordel, de natte natuurgebieden, en een interessante selectie van de flora en fauna van de vroegere gemeente Eelde en aangrenzende gebieden zoals Paterswoldse meer, de polders Oosterland en Lappenvoort, Eelder- en Peizermaden, maar ook Yde-De Punt en Ter Borch, in historisch perspectief. Bijzonder is dat dit boek een brede diversiteit aan onderwerpen behandelt, die specifiek op Eelde-Paterswolde betrekking hebben.

Het boek begint met een beschrijving van de geologische ondergrond. De in het IJstijdvak gevormde Tynaarlorug en de daarnaast gelegen beekdalen bepalen samen met vele pingoruïnes het huidige landschap. Uit latere tijden worden ook archeologische vondsten genoemd, van bijvoorbeeld jonker Ernst Hooft van Iddekinge, die in zijn jeugd woonde op landgoed Vennebroek en objecten verzamelde uit de veenterpencultuur van het Neerwold. Maar ook recentere archeologische vondsten, bij de aanleg van de woonwijken Groote Veen en Ter Borch, passeren de revue.

Het boek beschrijft onder meer de verandering van het landschap. Dat is duidelijk te zien op kaarten, die in het boek zijn toegevoegd. In 1900 was er nog veel heide en hoogveen (19 procent). Ruim honderd jaar later – in 2012 – was er geen heide meer over. Opvallend was de verandering in het boerenlandschap. In 1900 was het overgrote deel van het gebied in gebruik als hooi- en weilanden (51 procent) en als akkerland (20 procent). In 2012 was dat vrijwel omgedraaid tot 18% natuurgrasland en 56% cultuurland. Dit kwam vooral door de omvorming van vochtig grasland in de beekdalen tot beter ontwaterde weilanden en door de ontginning van de heide, inclusief de aanleg van het vliegveld. Ook wordt ingegaan op de beeksystemen van Oude Ae en Peizerdiep. De waterschappen hebben hier onder andere vispassages gebouwd bij stuwen die nodig zijn om de grondwaterstanden in de landbouwgebieden te reguleren. Die waterschappen doen ook geregeld een inventarisatie van de visstand in die beken.

Wilde Kievitsbloem
De flora en fauna zijn ook veranderd. Zo wordt uitgebreid stilgestaan bij de Wilde Kievitsbloem. In 1890 stond het in polder Het Oosterland wit van deze bloem. In 2000, is deze bloem herontdekt. Natuurmonumenten spant zich in voor een verder herstel. Maar het duurt zeven jaar voor deze plant vanuit zaad tot bloei komt. Dat gaat dus langzaam. Talloze stinzenplanten zorgen elk voorjaar in de landgoederengordel voor een prachtig kleuraccent. Door burgerinitiatief zijn in 2019 op twee nieuwe locaties bolletjes van verschillende voorjaarsplanten gepoot. Opmerkelijk zijn ook de Roekenkolonies, die sinds 2010 een plotselinge omslag kennen, zoals een grafiek toont. Vóór dat jaar waren er een klein aantal kolonies met heel veel nesten; daarna veel verspreide kolonies, met maar weinig nesten. En uiteraard komt de door Van der Cingel al bestudeerde Blauwe Reiger in het boek voor. In de Middeleeuwen werd deze veelvoorkomende vogel bejaagd omdat hij werd gegeten De weidevogels in de polders rond de Oude Ae gingen de laatste 10 jaar sterk achteruit. Dit hangt samen met het veranderend terreinbeheer, dat zich meer op moerasachtige natuur richt. De Landgoederengordel leent zich ook uitstekend om biologische processen te bestuderen. De Rijksuniversiteit Groningen doet dat al 20 jaar in Vosbergen, waar niet alleen Koolmezen en Pimpelmezen, maar ook Doodgravers (een aasetende keversoort) worden bestudeerd.

De hedendaagse milieuproblematiek komt even aan de orde in een hoofdstuk over de paddenstoelen. Hiervan komen er wel tweehonderd soorten voor in Vennebroek. Ze zijn gevoelig voor stikstof, net als diverse mossoorten. Ook de Eikenprocessierups komt in beeld als nieuwe plaagsoort in Eelde-Paterswolde. Tenslotte is een hoofdstuk gewijd aan exoten in de planten- en dierenwereld. Wat te denken van de overlast bezorgende berenklauw en Japans knoopkruid? Bij de dierensoorten wordt onder meer verteld over de uit Duitsland afkomstige wasbeerhond, die in 2016 in de Onlanden is gesignaleerd.

Kortom, er verschijnt een uitgebreid boek, niet alleen over de geschiedenis van het gebied, maar ook over de tegenwoordige tijd. Een heel interessant en lezenswaardig boek, rijk geïllustreerd. Aantrekkelijk voor natuurliefhebbers en geïnteresseerden in de plaatselijke geschiedenis, voor huidige én nieuwe inwoners.

Het door Karel Essink en Jeroen Groot in samenwerking met de Werkgroep Natuurlijke Historie samengestelde boek over Natuur en Landschappen rondom Eelde-Paterswolde wordt op 6 april gepresenteerd, direct na afloop van de jaarlijkse ledenvergadering van Ol Eel.

Bestellen van het boek kan hier of bij The Read Shop Eelde.